Danak u krvi, poznat i kao devširma, bio je jedan od najupečatljivijih i najtežih sistema koje je Osmansko carstvo nametnulo dijelu svojih hrišćanskih podanika, naročito na Balkanu. U najkraćem, osmanske vlasti su periodično uzimale dječake iz hrišćanskih porodica, prevodile ih u islam i školovale ih za vojnu ili državnu službu. Iz tog sistema nastajali su janjičari, elitna pješadija sultana, ali i brojni visoki državni činovnici. Britannica navodi da su upravo tako popunjavani redovi janjičarskog korpusa i osmanske administracije, dok Encyclopaedia of Islam opisuje devširmu kao periodični namet hrišćanskoj djeci za potrebe vojske i dvora.

 

Na Balkanu je ovaj sistem ostao upamćen kao „danak u krvi“ upravo zato što nije doživljavan samo kao porez, nego kao otimanje najvrednijeg što porodica ima — sopstvenog djeteta. Dječaci su uzimani uglavnom iz hrišćanskih porodica u evropskim provincijama Osmanskog carstva, posebno na prostoru današnje Bosne, Srbije, Albanije, Bugarske, Grčke i drugih balkanskih krajeva. Iako je država taj sistem predstavljala kao način da se odaberu sposobni mladići za veliku karijeru, za većinu porodica to je bio dubok lični i porodični udar.

Istoričari naglašavaju da devširma nije bila svakodnevna pojava, nego periodična praksa. Dječaci nisu odvođeni svake godine iz svakog sela, već u određenim razmacima i po unaprijed utvrđenim pravilima. Uglavnom su birani zdravi, snažni i talentovani dječaci, a posebno su bili traženi oni koji su mogli biti oblikovani u potpuno odane sluge sultana. Nisu uzimani svi redom: postojala su izuzeća, a sistem se mijenjao kroz vrijeme. U ranim periodima obuhvatao je šire krugove hrišćanskog stanovništva, dok su kasnije neke oblasti i grupe bile češće na udaru od drugih.

Kada bi dječaci bili odvedeni, njihov dotadašnji život praktično je prekidan. Prevođeni su u islam, dobijali nova imena, učili turski jezik, osmanske običaje, vojnu disciplinu i bezuslovnu poslušnost sultanu. Najsposobniji među njima mogli su završiti u dvorskoj školi Enderun, gdje su spremani za najviše državne funkcije, dok su drugi odlazili u janjičarski korpus, elitnu vojsku koja je vjekovima bila udarna snaga Osmanskog carstva. Upravo tu se vidi paradoks sistema: ono što je za porodice bilo tragedija, za carstvo je bio mehanizam stvaranja odane elite.

Janjičari su u svojim najboljim vremenima važili za jednu od najorganizovanijih i najdisciplinovanijih vojnih formacija svog doba. Britannica ih opisuje kao elitni korpus koji je vremenom postao ključni oslonac osmanske vojne moći, a devširma je bila osnova iz koje je taj korpus nastajao. Često se navodi da su janjičari bili među prvim stalnim profesionalnim pješadijskim vojskama u Evropi. Za razliku od feudalnih vojski koje su se okupljale po potrebi, oni su bili stalno prisutni, obučeni i direktno vezani za sultana.

U početku su janjičari bili poznati po strogoj disciplini, zabrani ženidbe i posebnom načinu života koji je trebao da ih odvoji od običnog svijeta i učini potpuno odanim državi. Vremenom su ta pravila popuštala. Krajem 16. vijeka i kasnije sistem je počeo da se mijenja, a u janjičarske redove su sve više ulazili i muslimani, dok je sama devširma slabila. Ono što je nekada bila zatvorena i strogo kontrolisana vojna elita, postepeno se pretvaralo u moćnu interesnu grupu sa političkim uticajem.

 

Za narode Balkana najteži dio cijele priče nije bila samo činjenica da su dječaci odvođeni, već i to što su mnogi od njih kasnije učestvovali u širenju i učvršćivanju iste vlasti koja ih je uzela od njihovih porodica. U kolektivnom pamćenju Balkana ostala je slika majki koje kriju sinove, porodica koje strepe kada dođu osmanski službenici i sela koja znaju da će neko dijete biti odvedeno i da se možda nikada više neće vratiti kao isto biće. Savremeni izvori naglašavaju da su mnoge porodice pokušavale da izbjegnu namet, što pokazuje da sistem nije bio prihvaćen kao čast, nego prije svega kao prisila.

Ipak, istorija dankа u krvi nije jednostavna crno-bijela priča. Neki dječaci koji su odvedeni stigli su veoma visoko — postajali su paše, admirali, vojskovođe, pa čak i veliki veziri. To ne znači da je sistem bio blag ili pravedan, nego da je Osmansko carstvo od prisilno uzete djece stvaralo kadar koji je mogao dostići sam vrh. Upravo zato je devširma bila toliko efikasan instrument osmanske vlasti: uzimala je mlade iz pokorenih krajeva i pretvarala ih u stubove carstva.

 

Kada se pomenu znameniti ljudi sa Balkana povezani s tim sistemom, jedno od prvih imena je Sokollu Mehmed-paša. Rođen je u Bosni, a kasnije je postao jedan od najmoćnijih velikih vezira Osmanskog carstva, služeći pod Sulejmanom Veličanstvenim, Selimom II i Muratom III. Britannica ga opisuje kao možda stvarnog upravljača carstvom u jednom dijelu tog perioda. Njegov životni put najbolje pokazuje koliko je daleko mogao stići neko ko je kroz osmanski sistem odveden sa Balkana i preoblikovan za službu sultanu.

 

U ovim temama često se pominje i Skenderbeg, odnosno Đurađ Kastriot. Važno je tu biti precizan: Britannica navodi da je kao dječak dat sultanu kao talac, školovan u Jedrenu, primio islamsko ime Iskender i služio Osmanlijama prije nego što ih je napustio i postao simbol albanskog otpora. Dakle, on se često navodi u istoj istorijskoj priči jer pokazuje kako je osmanski sistem uzimao dječake iz balkanskih plemićkih porodica, ali nije najtačnije predstaviti ga kao klasičan primjer janjičara u istom smislu kao one koji su direktno prošli tipičnu devširmu i ostali trajno u tom korpusu.

Mnogi drugi visoki osmanski dostojanstvenici sa Balkana povezivani su sa istim mehanizmom podizanja kadrova iz pokorenih krajeva, ali za neke od njih istorijski detalji o tome da li su bili baš janjičari, dvorski pitomci ili šire dio sistema osmanske službe razlikuju se od izvora do izvora. Zato je najbezbjednije reći da je devširma iz balkanskih zemalja proizvela čitav niz vojnih i državnih ljudi koji su stoljećima igrali veliku ulogu u Carstvu.

 

Vremenom su janjičari od elitne vojske postali i ozbiljna politička sila. Umjeli su da utiču na smjene i postavljanje sultana, bunili su se protiv reformi i branili svoje privilegije. Do početka 19. vijeka njihova stara vojna vrijednost više nije bila ista, ali je politička moć i dalje bila velika. Zbog toga je sultan Mahmud II 1826. godine nasilno slomio janjičarski korpus u događaju poznatom kao Srećni događaj ili Auspicious Incident. Time je formalno okončana era janjičara koja je trajala vijekovima.

 

Kada se danas govori o danku u krvi, ne govori se samo o vojnoj istoriji Osmanskog carstva, nego o dubokoj traumi koja je ostavila trag u narodnom pamćenju Balkana. To je priča o sili države nad porodicom, o djeci otrgnutoj iz jednog svijeta i prebačenoj u drugi, o tome kako je carstvo gradilo svoju moć pretvarajući podanike u svoju najodaniju elitu. Zato je tema janjičara i dalje toliko jaka: u njoj se spajaju bol, ambicija, nasilje, karijera, vjera, identitet i sudbina čitavih naroda.

Izvor: Encyclopaedia Britannica; Encyclopaedia of Islam (Brill); Oxford/Encyclopedia.com.