Posetili smo Lepenski vir i saznali neverovatne činjenice o načinu života najstarijeg sedelačkog naselja u Evropi
Na imanju dede Manojla, na desnoj obali Dunava, između Golupca i Donjeg Milanovca, pronađeno je značajno arheološko nalazište – Lepenski vir, 1965. godine. Naime, ovaj starosedelac tada nije ni slutio šta se nalazi ispod njegovog zemljišta. Najzaslužniji za njegovo otkriće i istraživanje bio je srpski arheolog dr Dragoslav Srejović.
Najstarije sedelačko naselje u Evropi
Lepenski Vir predstavlja ostatke najstarijeg sedelačkog naselja u Evropi. Prvo organizovano ljudsko naselje na otvorenom nalazilo se u Đerdapu, i osnovano je pre osam hiljada godina. Miroljubivi „lepenski“ alasi su ovu lokaciju pažljivo birali, i tu oformili kulturu koja je trajala čitavih dve hiljade godina u kontinuitetu, i to u periodu 6500-4500 god. p. n. e.
Do otkrića lokaliteta Lepenski Vir, došlo je tokom opsežnih istraživanja u Đerdapu koja su vršena zbog izgradnje hidroelektrane Đerdap I. Nakon završetka iskopavanja, lokalitet je premešten na sadašnju lokaciju kako bi se zaštitio od potapanja koje je izvršeno pregradnjom Dunava. Tako je 2011. godine otvoren je novi centar za posetioce koji pod svojom kupolom čuva ostatke kulture koja je svojim otkrićem zapanjila čitav svet.
Otkriveno je 136 stambenih i sakralnih objekata
Naselja su podignuta na najnižim dunavskim terasama, grupisana su 2-3 u zoni u radijusu od 10 km. U sedam sukcesivnih naselja (Proto Lepenski Vir, Lepenski Vir I a-e, Lepenski Vir II) otkriveno je 136 stambenih i sakralnih objekata, izgrađenih u ranom mezolitu, u periodu od oko 9500. do 7200. godine pre naše ere (Proto Lepenski vir 1 i 2), a zatim u ranom i srednjem neolitu, od oko 6250. do 5500. godine pre naše ere (Lepenski Vir I-III).
Pogledaj fotogaleriju
Istraživanje arheološkog lokaliteta Lepenski vir Foto: Privatna arhiva, Privatna Arhiva
Svaka kuća je bila precizno matematički odmerena, bila je to šestina kruga, što znači da su u to vreme poznavali geometriju.
– Naselja su imala potkovičastu formu grupisanu u dva krila, jedno usmereno uzvodno ka rijeci, a drugo nizvodno. Između ova dva krila se nalazi „trg“, na kojem se nalazila centralna građevina, verovatno neka vrsta svetilišta. U svim fazama ove kulture grade se isključivo kuće čije su osnove izvedene iz kruga ili trougla (zarubljeni kružni isečak) s ukošenim „zidovima“, tj. krovom koji neposredno naleže na osnovu. To znači da je populacija ove kulture živela u kućama šatorskog izgleda, odnosno da je stambeni prostor uvek shvatala kao pećinu. Svi elementi „enterijera“ (ognjišta, kameni stolovi, skulpture) su zaliveni u čvrstu masu poda napravljenu od crvenog krečnjaka. Postavljeni su u određenom odnosu na primarni jednokraki trougao. Na mestu gde se seku simetrale strana ovog trougla, stavljan je oblutak (žrtvenik), a oko njega monumentalne kamene skulpture ribolikih glava. Karakteristične kuće trapezoidnih osnova nad kojima se uzdizala primitivna drvena konstrukcija pojavljuju se u kasnijim fazama – ispričao nam je vodič.
Kako je izgledao svakodnevni život?
Prosečni životni vek bio je oko 45. godina.
– Prosečna visina žena bila je 1.64 m, kod muškaraca 1.72 m, a životni vek bio je oko 45 godina. Međutim, nađen je i skelet koji je odgovarao čoveku od oko 82 godine.
Shvatili su da sedelački način života nije moguć bez zemljoradnje, živeli su od prirode, ali i u skladu sa prirodom. Najviše su jeli ribo i meso. Od prirode su uzimali samo onoliko koliko im je bilo potrebno, nisu pretrerivali.
– Negde oko 3.300 p.n.e. počeli su sami da uzgajaju žitarice. U skoro svakoj kući nalazila se sklupturica ribolikog prikaza, i veruje se se da su usko povezane sa njihovom religijom. Pošto su mnogo jeli ribe, moguće da su verovali da baš u Dunavu žive bića koja su spoj čoveka i ribe i koja ih štite. To je bila religija koja je trajala od 6.500 do 5.300 godine p.n.e. U to vreme ljudi su obično obožavali ono od čega su najviše zavisili. Kasnije su promenili način života, više su se okrenuli zemljoradnji, pa su se i verovanja menjala. Počeli su da veruju u majku prirodu – objasnili su nam u arheološkom nalazištu “Lepenski vir” i istakli:
Pogledaj fotogaleriju
Način sahranjivanja u Lepenskom viru Foto: Privatna arhiva
– Tada se promenio i način sahranjivanja. Do tog momenta su osobe sahranjivali u ležećem položaju, paralelno sa rekom sa glavom nizvodno. Da bi posle 5.300 godine p.n.e. počeli ljude da sahranjuju i fetusnom položaju. Važne ličnosti su sahranjivali ispod poda u kući, kod ognjišta. To su obično bila novorođenčad ili najstariji članovi porodice. Ostali su se sahranjivali na praznim mestima u naselju.
Umirali su prirodnom smrću ili od bolesti, nasilja gotovo da nije bilo.
– Pronađeno je 180 skeleta i nijedno nije imao tragove nasilja. U to vreme na Đerdapu živeli i neki drugi manji narodi. Ništa nije ukazivalo na to da je među različitim narodima bilo sukoba, niti je pronađeno neko oružje za ratovanje. Iskopani su neke sekirice i nožići, ali to su bili predmeti koje su koritili u svakodnevnom životu.
Žene su bile stub porodice
– Verovatno je vladao matrijarhat, jer su žene najviše provodile vremena u naselju, dok su muškarci išli u lov ili ribolov, ili su dovlačili kamene oblutke za izgradnju kuća, to je bilo par kilometara nizvodno. Žene su bile stub porodice. Nisu imali nikakve posebne zakone, iako nam je Lepenski vir mnogo daleko i nema pisanih tagova, na osnovu svega što smo do sada saznali, možemo zaključiti da su živeli jednim uređenim životom – zaključili su zaposleni u “Lepenskom viru” za naš magazin.
